اقیانوسی به عمق یک بند انگشت

“علم اطلاعات و دانش‌شناسی(کتابداری سابق)، به‌عنوان یکی از حوزه‌های آموزشی دانشگاهی، آموزش رسمی نیروی انسانی را در سال ۱۸۸۷ میلادی در آمریکا آغاز کرد.

در ایران نیز، این رشته دانشگاهی آموزش رسمی خود را در سال ۱۳۴۵ شمسی آغاز نمود .تحولات دو سه دهه‌ی اخیر و ظهور فناوری‌ الکترونیک و محمل‌ها و پایگاه‌های الکترونیکی و دیجیتالی، این رشته را نه‌تنها به کلی دگرگون ساخته است، حتی به‌نظر می‌رسد پیشرفت و تنوع این تحولات چنان عظیم و سریع است که می‌توان آن را سونامی، برای رشته کتابداری دانست.”

در میان این دگرگونی‌ها و فراز و نشیب‌ها، فناوری اطلاعات(که مهم‌ترین ویژگی آن به‌کارگیری رایانه و نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای در کتابخانه‌ها است) و فناوری ارتباطات(که کتابخانه‌ها را از حالت سنتی خود خارج کرده و با به‌کارگیری آن می‌توان بدون مراجعه به کتابخانه و بصورت مجازی به اطلاعات موردنظر دست یافت) تاثیر به‌سزایی بر کتابخانه‌ها و حوزه‌های کتابخوانی داشته‌اند. به‌گونه‌ای که در پرتو تغییرات فناورانه انجام شده در دنیا، پست‌های سازمانیِ کتابدار دیجیتال، کتابدار متادیتا، کتابدار منابع الکترونیکی، آرشیویست دیجیتال و کتابدار وب جزو مشاغل ضروری در کتابخانه‌های سده بیست و یکم شده‌اند.

علاوه بر آن، نیاز مداوم پژوهشگران به اطلاعات روزآمد و دسترسی به منابع اطلاعاتی از یک‌سو و وابستگی رشته‌های تخصصی به یکدیگر، مثل وابستگی علوم و فنون سخت‌افزار و نرم‌افزار رایانه، ارتباطات، مخابرات و کتابداری و اطلاع‌رسانی از سوی دیگر، موجب پیدایش روش‌های جدیدی در ارائه اطلاعات در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی شده که در کتابخانه‌های سنتی امکان‌پذیر نبود. بنابراین گسترش فناوری‌های نوین نه‌تنها تهدیدی برای جایگاه این رشته در دنیا محسوب نمی‌شود، بلکه تاثیر مثبتی بر بازارکار کتابداری داشته که باعث کاهش فعالیت‌های روزمره و تکراری کتابداران نسبت به گذشته شده است و مسائلی از جمله سازماندهی و مدیریت مجموعه‌های الکترونیکی، مدیریت اپک، امنیت و مدیریت منابع تحت‌وب کتابخانه، جست و جو در نظام‌های پیوسته، حفاظت و نگهداری منابع الکترونیکی، پیاده‌سازی کتابخانه تحت‌وب و… در کانون توجه قرار گرفته‌اند. با تغییر نقش سازمانی کتابداران و پیدایش روش‌های جدید ارائه اطلاعات، انتظارات مدیران و مراجعان از کتابداران افزایش یافته است بنابراین مهم‌ترین عوامل موفقیت در یافتن شغل مناسب به‌ترتیب:

پیشینه‌ی آموزشی، مهارت‌های رایانه‌ای، پیشینه‌ی پژوهشی، برخورداری از مهارت زبان انگلیسی و برخورداری از مهارت‌های ارتباطی است. در ادامه به معرفی پست‌ها و سمت‌های متنوع متخصصان علوم اطلاعات خواهیم پرداخت.

همانطور که پیش‌تر اشاره کردیم گسترش فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی سبب ایجاد پست‌های جدید برای متخصصان اطلاعات شده است. کتابدار خدمات دسترسی/ متخصص پایگاه‌های اطلاعاتی/ کتابدار منابع دیجیتال/ آرشیویست منابع دیجیتال/ کتابدار منابع الکترونیکی/ کتابدار متادیتا/ معمار اطلاعات/کتابدار ابرداده‌ها و… همگی در دسته مشاغل تکنولوژی‌محور قرار می‌گیرند.

علی رغم پیشرفت‌های تکنولوژی و فناوری ‌اطلاعات و معرفی پست‌های سازمانی جدید، مشاغل سنتی از بازارکار این حرفه حذف نشده و همچنان در کنار عرصه‌های جدید در جریان است.

 کتابدار مدرسه در مدارس دولتی، خصوصی یا نمونه‌دولتی، از پیش‌دبستانی گرفته تا پایان دوره متوسطه/ کتابدار عمومی در یک کتابخانه‌ی‌ بزرگ شهری یا یک کتابخانه‌ی کوچک روستایی/ کتابدار کالج/ کتابدار دانشگاهی در کتابخانه‌ی یک آموزشکده یا دانشگاه‌های دولتی، خصوصی، انتفاعی، غیر انتفاعی/ کتابدار آنلاین در آموزشکده یا دانشگاه/ کتابدار سواد اطلاعاتی و طراحی آموزشی/ متخصص رسانه/ کتابدار چند رسانه‌های آموزشی/ کتابدار دانشجویان خارجی/ فهرست‌نویس/ سرپرست خدمات مجموعه‌سازی/ مدیر خدمات اطلاع‌رسانی/ نمایه‌ساز/ مدیر کتابخانه/ کتابدار مرجع/ کمک کتابدار/ معاون کتابخانه و… نمونه‌هایی از امور آموزشی و پست‌های حرفه‌ای و فنی معمول کتابداران هستند.

همانطور که اشاره کردیم پژوهشگران و محققان همواره نیازمند منابع جامع و روزآمد برای انجام تحقیقات و پژوهش‌های خود هستند بنابراین این دسته از افراد علاوه‌بر اطلاعات روزآمد و موثق نیازمند مشاوران و راهنمایانی هستند که به آنان در امر ارزیابی منابع و انتخاب بهترین گزینه بین آنان یاری رساند. از سوی دیگر در برخی از سازمان‌ها کتابدار یا تیمی از کتابداران منابع اطلاعاتی مهم، کاربردی و مورد نیاز سازمان مربوطه را ابتدا فراهم می‌کنند، سپس آن‌ها را سازماندهی کرده و درنهایت این منابع اطلاعاتی را ذخیره و توزیع می‌کنند.
کتابدار همکار پژوهشی/ مدیر منابع و ارتباطات علمی/ مشاوره مدیریت اطلاعات/ تحلیل‌گر اطلاعات/ کتابدار تحقیقات حقوقی/ متخصص اطلاعات پژوهش/ مدیر کتابخانه‌ی یک انجمن پزشکی حرفه‌ای/مدیر مرکز اطلاعات تجاری یک شرکت مهندسی/مدیریت خدمات کتابداری برای باغ‌های گیاه‌شناسی محلی/سرکتابدار/ سرپرست کتابخانه برای مؤسسه‌ی حقوق و… همه در این دسته از مشاغل جای می‌گیرند.

“رشته‌های علمی از چنان گسترشی برخوردارن که متخصصان یک رشته نمی‌توانند به تمامی منابع موجود در رشته خود احاطه کافی داشته باشند و از سویی، گاه پرسش ها چنان تخصصی می‌شوند که تنها کتابدار آگاه به آن زمینه توانایی پاسخگویی به این سوالات را دارد به همین علت در بسیار از مراکز علمی پست‌های کتابداران موضوعی تعریف شده است. نمونه این مشاغل:

کتابدار علوم انسانی/ کتابدار زیست‌شناس/ کتابدار بیومدیکال/ کتابدار بازرگانی و… می‌باشد.

دسته‌ای دیگر از مشاغل وجود دارد که بسته به ضرورت یا نیازهای خاص کاربران فقط در برخی از مراکز ارئه می‌شود علاوه‌بر آن در برخی از مراکز منابع خاصی وجود دارند که تامین و نگهداری آن‌ها تلاش‌های ویژه‌ای را می‌طلبد. برای مثال منابع نسخ‌های خطی و منابع کمیاب جزو منابعی هستند که در تمامی کتابخانه‌ها یافت نمی‌شوند. کتابدار ارزیاب پروژه‌ها/ متخصص کپی‌رایت/ کمک کتابدار خدمات مشتریان/ کتابدار اشتراک منابع/ رابط امانت بین کتابخانه‌ای/ کتابدار کتابخانه زندان/مدیر منابع الکترونیکی/کتابدار نسخ خطی/ کتابدار مدرک پزشکی/ کتابدار موسیقی/ فهرست‌نویس موسیقی/ کتابدار آثار کمیاب و… در این دسته جای می‌گیرند.

مهارت‌های پایه‌ی کسب و کار نظیر مدیریت پروژه، مدیریت افراد، بازاریابی و… دسته‌ای از مهارت‌ها هستند که قابلیت انتقال به محیط‌‌های سازمانی مختلف را دارند بنابراین کتابداران با پرورش این دسته از مهارت‌ها هنگام کارورزی در محیط کتابخانه‌های سنتی می‌توانند پلی جدید برای اشتغال خود بسازند. نمونه‌های این مشاغل عبارتند از: “مدیر منطقه‌ای که شهردار می‌شود/ کتابدار خدمات آموزشی که مدرس یک سازمان نوپای فناوری می‌شود/ کتابدار مدرسه‌ای که مربی یک شرکت خدمات آموزشی می‌شود

دسته‌ای از مشاغل وجود دارند که لزوما مرتبط با حرفه علم اطلاعات نیستند و مهارت‌های موردنیاز برای این دسته از مشاغل شامل توانایی پژوهش، سازماندهی اطلاعات، طراحی و اجرای سیستم‌های اطلاعاتی و خلق محتوا است. “ایجاد آرشیو برای انجمن‌های تجاری/ طراحی و ساخت سیستم‌های اطلاعات مدیریت/ پژوهش، نگارش و سپس ترویج مقاله‌های تحت وب از طریق رسانه‌های اجتماعی برای یک کاندید سیاسی” و… همگی در این دسته از مشاغل قرار دارند.

“حوزه‌ای دیگر در کتابداری تخصصی، کتابداری همراهانه است. یک کتابدار همراه همانند عضوی از یک تیم عملیاتی یا گروه سازمانی، با اهداف و برنامه‌های آن‌ها همراه می‌شود و در جلسات آنها حضور فیزیکی خواهد داشت و بعنوان بخشی از آن گروه محسوب می‌شود. این دسته از مشاغل در چند سال اخیر در جهان مطرح شده‌اند که پیوسته در حال رشد و تکامل می‌باشند. متأسفانه مشاغل مرتبط با کتابداری همراهانه تاکنون وارد ایران نشده‌اند و اثری از این مشاغل در سازمان‌های ایران یافت نخواهد شد. نمونه‌هایی از این مشاغل در سایر کشورها: “استفاده از پایگاه‌های داده‌ی مرکز اطلاعات شرکت‌ها برای اجرای هوش رقابتی به ‌عنوان بخشی از تیم توسعه‌ی کسب و کار/ کار کردن با واحد انعقاد قراردادها برای سازماندهی اسناد کلیدیِ بخش حقوقی در اینترانت مراکز اطلاعات/ پیوستن به یکی از گروه‌های توسعه‌ی محصول برای بازارپژوهی یکی از محصولات پیشنهادی”

شما می‌توانید تمامی کارها و مهارت‌هایی را که به کارفرمای خود ارائه می‌دهید به مشتری خود نیز ارائه بدهید. به این‌صورت که شما محصولات یا خدمات مرتبط با اطلاعات را به مشتریان خود، چه به صورت پروژه‌محور، قرارداد دائمی، تعهد ساعتی، صدور مجوز محصول یا هر تمهید مالی دیگر ارائه می‌دهید. “اجرا و ارائه‌ی خدمات هوشمند رقابتی به مشتریان/ ایجاد و فروش اشتراک برای سرویس‌های هشدار فرایندهای صنعتی/ انجام نمایه‌سازی کتاب بصورت قراردادی برای ناشران/ جستجوی ثبت اختراع برای گروه‌های تحقیق و توسعه دارویی/ نویسندگی برای مجلات و نشریات”و…

از همین نویسنده بخوانید: کتابخانه‌های سومریان

سخن پایانی

امکان دانشگاه رفتن و مدرک گرفتن برای همه در کشوری که در آن زندگی می‌کنیم و به تحصیل می‌پردازیم، وجود دارد بنابراین نمی‌توانید انتظار داشته باشید که تنها با در دست داشتن مدرک دانشگاهی مشغول به کار شوید. همانطور که برایان تریسی می‌گوید: از هر دلاری که درمیارید، ۱۰ سنت را بردارید و از آن برای کمک به افراد نیازمند استفاده کنید، ۱۰ سنت دیگر از آن ۱۰ دلار را بردارید و از یک دهم آن برای کمک به خودتان استفاده کنید و روی پیشرفت خودتان سرمایه‌گذاری کنید. با این کار شما در عرض چند سال مهارت‌های بسیاری را خواهید آموخت که به‌وسیله‌ی آن‌ها می‌توانید برای خود کارآفرینی کرده و کسب درآمد کنید.پس تک بعدی نباشید و فقط به درس خواندن و مدرک گرفتن اکتفا نکنید و تمام تلاش خود را به کار گیرید تا در زمینه‌های مختلف نظیر مهارت‌های رایانه‌ای، پیشینه‌ی پژوهشی، مهارت زبان انگلیسی، مهارت‌های ارتباطی، سواد اطلاعاتی و… حرفی برای گفتن داشته باشید. “امروزه فرد دانش‌آموخته کتابداری که به اندازه کافی فناوری اطلاعات نداند، نخواهد توانست منزلت چندانی کسب و در یک کتابخانه امروزی کار کند، چرا که توانایی‌های او منطبق بر بازار کار نیست.” علاوه بر آن اگر شوراهای برنامه ریزی و گسترش و انجمن و … فرصت‌های شغلی جدید را سریعا در نیابند “همه‌ی فرصت‌های کتابداران را ظرف چند سال فناوران اطلاعات اشغال خواهند کرد”. و در پایان پژوهشگران و علاقه‌مندان می‌توانند برای تکمیل دانسته‌ها و مطالعات خود، به آگهی‌های استخدام مراجعه کرده و شایستگی‌های موردنیاز برای مشاغل نوین علم اطلاعات و دانش‌شناسی را بررسی کنند. اگر فردی منظم هستید و برای مطالعه، یادگیری و علم و دانش ارزش قائلید و تمایل به کار گروهی و ارتباط با افراد مختلف و با اندیشه‌ها و فرهنگ‌های متفاوت دارید، این رشته می‌تواند یکی از گزینه‌های مناسب برای شما باشد.

 

 

 

منابع:

  1. رحیم شهبازی، فاطمه فهیم‌نیا و رضوان حکیم‌زاده (۱۳۹۲).”مشاغل نوین مبتنی بر فناوری‌های اطلاعات برای فارغ‌التحصیلان علوم اطلاعات و دانش‌شناسی در عصر حاضر”، تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی،۴۷ (۳): ۲۲۹-۲۵۰٫
  2. زاهد بیگدلی، سیده صدیقه طاهرزاده موسویان و شبنم شاهینی (۱۳۹۶). “میزان امیدواری دانشجویان رشته کتابداری به کاریابی بعد از فراغت از تحصیل”، فصلنامه توسعه اجتماعی(توسعه انسانی سابق)، ۱۱ (۴): ۱۵۵-۱۸۲٫
  3. منصوریان، یزدان (۱۳۹۰). “صد شغل برای کتابداران: پست‌های سازمانی نوین در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی”. کتاب ماه(کلیات)، ۱۴(۹): ۵۸-۶۳٫
  4. عمرانی، سید ابراهیم(۱۳۹۲).” ما گلابی هستیم، خیلی هم خوشمزه‌ایم؛ در باب منزلت اجتماعی حرفه کتابداری و موانع آن( سخن هفته، شماره ۱۴۲). خبرگزاری لیزنا، ۱۴ مرداد.
  5. مزینانی، علی.” تاریخ مختصر ارتباطات به روایت جدول”. پیام کتابخانه، دوره ششم، ۳ و ۴ (پاییز و زمستان ۱۳۷۵).
  6. جعفرنژاد، آتش “بررسی امکانات موجود گروه های کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه های ایران، برای آموزش تکنولوژی اطلاعات به دانشجویان کتابداری” رساله دکترای کتابداری و اطلاع رسانی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی ایران، واحد علوم تحقیقات.
  7. سمیه مردمی (بی‌تا).”نقش فناوری‌های نوین در حوزه کتابداری و تاثیر آن بر کتابخانه‌های دانشگاهی”
    ۴٫ شغل‌های کتابداری و علم اطلاعات جی. کیم. دریتی
  8. لیزنا

 

نویسنده نوشته: نیلوفر صادقی

دانشجوی کارشناسی علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه خوارزمی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *